Gdzie nie ma emerytur – kraje, w których seniorzy radzą sobie bez wsparcia państwa

W Indiach system emerytalny w rankingu Mercer CFA Institute Global Pension Index 2025 zajął ostatnie miejsce wśród 52 ocenianych krajów, zdobywając jedynie 43,8 punktu i ocenę D. Formalne świadczenia emerytalne obejmują tam głównie osoby pracujące w sektorze zorganizowanym, który stanowi mniej niż jedną piątą siły roboczej. Reszta społeczeństwa, zwłaszcza na wsi i w nieformalnej gospodarce, pozostaje poza jakimkolwiek systemem składek i wypłat.

W Bangladeszu, Afganistanie czy na Haiti emerytura państwowa w powszechnym rozumieniu praktycznie nie istnieje dla większości mieszkańców. Tam, gdzie pojawiają się minimalne zasiłki socjalne, ich wysokość oscyluje wokół równowartości kilkudziesięciu złotych miesięcznie – kwoty, która nie wystarcza nawet na podstawowe potrzeby żywieniowe. Seniorzy w tych krajach kontynuują pracę fizyczną do późnej starości lub całkowicie polegają na rodzinie wielopokoleniowej.

Globalnie sytuacja wygląda zróżnicowanie. W Europie i Ameryce Północnej emerytura stała się standardem społecznym, podczas gdy w wielu krajach Globalnego Południa mechanizmy zabezpieczenia starości opierają się na tradycji rodzinnej odpowiedzialności, wzajemnej pomocy sąsiedzkiej oraz nieformalnych formach oszczędzania. Ta różnica nie wynika wyłącznie z poziomu zamożności – ma też głębokie korzenie historyczne, kulturowe i ekonomiczne.

Globalna mapa systemów emerytalnych: gdzie pokrycie jest najniższe

W 2025 roku raporty międzynarodowe, w tym analizy Mercer i dane pochodzące z instytucji badawczych, pokazały wyraźny podział świata pod względem dostępu do emerytur. W krajach wysokorozwiniętych pokrycie osób w wieku emerytalnym przekracza 90–95 procent. W wielu państwach Azji Południowej i Afryki Subsaharyjskiej wskaźnik ten spada poniżej 50 procent, a w skrajnych przypadkach – poniżej 10–20 procent.

Przyczyny są złożone. Duży udział gospodarki nieformalnej oznacza, że większość ludzi pracuje bez umów, składek i ewidencji. Systemy emerytalne zaprojektowane w XX wieku dla formalnych pracowników fabryk i urzędników nie nadążają za rzeczywistością gospodarek rolnych i usługowych. Dodatkowo w krajach o bardzo młodej strukturze demograficznej rządy często priorytetowo traktują inwestycje w edukację i infrastrukturę, odkładając reformy emerytalne na później.

W efekcie setki milionów osób w wieku 65+ nie otrzymują regularnego świadczenia. Zamiast tego ich codzienność wypełnia praca na polu, handel na targu czy opieka nad wnukami w zamian za dach nad głową i posiłki. To nie jest wybór – to jedyna dostępna strategia przetrwania.

Przykłady krajów, gdzie emerytura jest luksusem lub abstrakcją

W Indiach, mimo istnienia kilku programów socjalnych i pracowniczych funduszy emerytalnych, realny dostęp do świadczeń ma jedynie ułamek populacji senioralnej. Według danych z raportów międzynarodowych z 2025 roku pokrycie emerytalne wśród osób starszych oscyluje wokół 46 procent, a w niektórych stanach wiejskich jest znacznie niższe. Osoby pracujące w rolnictwie, handlu ulicznym czy jako pomoc domowa przez całe życie nie odprowadzają składek i nie kwalifikują się do wypłat.

W Bangladeszu rząd wprowadził program Old Age Allowance, ale jego wysokość jest symboliczna. Seniorzy, którzy go otrzymują, często nadal muszą pracować lub liczyć na wsparcie dzieci. W Afganistanie po latach konfliktów system emerytalny praktycznie przestał funkcjonować dla zwykłych obywateli – ocalałe mechanizmy dotyczą głównie byłych urzędników i wojskowych. Na Haiti, jednym z najuboższych krajów półkuli zachodniej, formalne emerytury są dostępne dla znikomego odsetka populacji, a większość starszych osób żyje z tego, co uda się zebrać lub wyprodukować.

Mołdawia, choć bliżej Europy, również boryka się z problemem bardzo niskich świadczeń. Wielu emerytów otrzymuje kwoty, które nie pokrywają kosztów podstawowych leków i żywności, co zmusza ich do kontynuowania pracy lub emigracji dzieci, które wysyłają przekazy pieniężne.

Jak ludzie radzą sobie, gdy państwa nie zapewniają emerytur

W kulturach, gdzie nie ma emerytur w rozumieniu europejskim, mechanizmy wsparcia opierają się na silnych więziach rodzinnych i sąsiedzkich. W Indiach i Bangladeszu wielopokoleniowe gospodarstwa domowe pozostają normą – dziadkowie opiekują się wnukami, a dorosłe dzieci zapewniają jedzenie i dach nad głową. Ta wymiana usług i zasobów działa sprawnie, dopóki rodzina jest liczna i mieszka blisko siebie.

W Afryce Subsaharyjskiej starsi ludzie często kontynuują pracę na roli lub w drobnym handlu do siedemdziesiątki, osiemdziesiątki, a czasem dłużej. Kobiety sprzedają warzywa na targu, mężczyźni naprawiają narzędzia lub pilnują zwierząt. Gdy siły już nie wystarczają, odpowiedzialność przejmuje najstarsze dziecko lub społeczność wioski.

Istnieją też formy nieformalnego oszczędzania – grupy samopomocowe, w których ludzie odkładają drobne kwoty co tydzień, a raz na jakiś czas losują większą sumę na nagły wydatek. W niektórych regionach popularne stają się przekazy od dzieci pracujących w miastach lub za granicą. Remitancje stały się w wielu krajach ważniejszym źródłem utrzymania seniorów niż jakiekolwiek świadczenie państwowe.

Dane w tabeli pochodzą z syntezy raportów Mercer CFA Institute Global Pension Index 2025 oraz analiz instytucji międzynarodowych dotyczących pokrycia emerytalnego w krajach rozwijających się.

Dlaczego niektóre kraje nie zbudowały powszechnych systemów emerytalnych

Historia systemów emerytalnych zaczyna się pod koniec XIX wieku w Europie – Niemcy Bismarcka wprowadziły pierwsze obowiązkowe ubezpieczenie. W krajach kolonialnych i postkolonialnych model ten często nie został przeszczepiony lub przybrał formę funduszy oszczędnościowych dostępnych tylko dla wybranych grup zawodowych. Po odzyskaniu niepodległości wiele młodych państw skupiło się na budowie infrastruktury i edukacji, traktując emerytury jako luksus, na który nie stać jeszcze gospodarki.

Duży wpływ ma też struktura rynku pracy. W Indiach czy Bangladeszu ponad 80–90 procent zatrudnienia przypada na sektor nieformalny. Pracownicy rolni, sprzedawcy uliczni, rzemieślnicy i pomoc domowa nie mają pracodawcy, który odprowadzałby składki. Wprowadzenie obowiązkowego systemu dla takiej grupy wymagałoby zupełnie innej architektury instytucjonalnej i ogromnych nakładów na administrację.

Nie bez znaczenia pozostają też czynniki kulturowe. W wielu społeczeństwach Azji i Afryki odpowiedzialność za starszych członków rodziny traktowana jest jako naturalny obowiązek moralny i religijny. Wprowadzenie państwowej emerytury bywa czasem postrzegane jako osłabianie tych więzi, choć w praktyce urbanizacja i migracje zarobkowe coraz częściej je rozrywają.

Konsekwencje braku emerytur dla jednostek i społeczeństw

Brak regularnego dochodu na starość przekłada się bezpośrednio na zdrowie i długość życia. Osoby starsze, które muszą nadal ciężko pracować, szybciej tracą siły, częściej chorują i rzadziej korzystają z opieki medycznej. W krajach bez powszechnego dostępu do emerytur ubóstwo wśród seniorów jest znacząco wyższe niż wśród młodszych grup wiekowych.

Na poziomie społecznym rodzi to dodatkowe napięcia. Gdy dziadkowie nie mogą już pracować, a dzieci wyemigrowały do miast lub za granicę, pojawia się zjawisko „opuszczonych seniorów”. W niektórych regionach obserwuje się wzrost liczby osób starszych żyjących samotnie lub polegających wyłącznie na sporadycznej pomocy sąsiadów i organizacji charytatywnych.

Z drugiej strony w kulturach silnie zorientowanych na rodzinę starsi ludzie często zachowują wysoki status społeczny i realny wpływ na decyzje domowe. Opieka nad wnukami daje im poczucie sensu i przynależności, które w zachodnich modelach emerytalnych bywa czasem zastępowane przez samotność i poczucie niepotrzebności.

Co się zmienia w 2026 roku – nowe trendy i eksperymenty

Coraz więcej krajów wprowadza lub rozszerza uniwersalne emerytury podstawowe finansowane z budżetu państwa, niezależne od składek. Botswana, Lesotho czy Namibia należą do pionierów takiego rozwiązania w Afryce. W Azji Południowo-Wschodniej pojawiają się pilotażowe programy łączące technologię z mikropłatnościami – aplikacje umożliwiające odkładanie drobnych kwot przez osoby pracujące w sektorze nieformalnym.

Międzynarodowe organizacje promują też model „emerytur społecznych” – małych, ale regularnych świadczeń dla najuboższych seniorów. Choć kwoty są skromne, badania pokazują, że poprawiają one bezpieczeństwo żywieniowe i zdrowie psychiczne osób starszych, a jednocześnie wspierają lokalną gospodarkę, bo pieniądze szybko wracają do obiegu w wioskach i małych miasteczkach.

Nie oznacza to jednak szybkiego końca problemu. Starzenie się społeczeństw dotyka już nie tylko Europę i Japonię. W Indiach i Chinach liczba osób powyżej 65. roku życia rośnie w tempie, które za 20–30 lat może przytłoczyć istniejące mechanizmy wsparcia rodzinnego. Bez systemowych reform miliony ludzi w najstarszym wieku mogą znaleźć się w sytuacji, w której ani państwo, ani rodzina nie będą w stanie zapewnić im godnych warunków życia.

W tym kontekście pytanie „gdzie nie ma emerytur” przestaje być wyłącznie geograficzne. Staje się pytaniem o to, jak szybko kraje będą potrafiły dostosować swoje systemy do nowej rzeczywistości demograficznej i gospodarczej – zanim miliony kolejnych seniorów pozostaną zdane wyłącznie na siebie i najbliższych.